است . وان لينشوتن مىگويد كه مسكوكات لارى از نقره مرغوب در لار ضرب و « به مقدار زياد وارد اينجا مىشود و با آن به خريدوفروش كالا مىپردازند و سود كلانى مىبرند و اين مسكوكات در هند ارزش زيادى دارد . » از تخليه خزاين به هند مدتها پيش از آنكه كمپانيهاى اروپا در سده يازدهم / هفدهم وارد آنجا شوند ، صحبت شده است . از ديو ( Diu ) ، كامباى و چائول رفت‌وآمد زيادى به هرمز مىشد و مشمول محدوديتها و موانع عبورومرور پرتقاليها قرار مىگرفت . يكى از علائم ظهور قدرت مغولان ، رشد و توسعه آگره بود كه « پايگاه مهم بازرگانان ايرانى و هندى محسوب مىشد و بيشتر مال‌التجاره آنها را ابريشم ، پارچه و احجار كريمه‌اى چون ياقوت ، الماس و مرواريد تشكيل مىداد . » وان لينشوتن مىگويد كه دليل اين رفت‌وآمدها اينست كه « هر سال دوبار كاروانهايى از راه خشكى از حلب در مملكت سوريه به فاصله سه‌روز از تريپولى در غرب درياى مديترانه . . . در ماه‌هاى آوريل و سپتامبر بدانجا مىآيند . در اينجا يك نفر كاپيتان و چندين صدنفر ينىچرى وجود دارند كه كاروانهاى مزبور را به شهر بصره هدايت مىكنند و از آنجا از طريق دريا به هرمز مىرسانند . « 1 » » حركت كاروانها را به اطلاع تجار مىرسانند كه از دست اعراب غارتگر در امان باشند . در بصره به صورت گروههايى تا هرمز يا تا حلب درمىآمدند و « انواع امتعه به فراوانى از جاهاى مختلف بوسيله بازرگانان مهاجر خريدوفروش مىشد . » كاملا معلوم است كه « بصره در اواسط سده شانزدهم همچنان يكى از مراكز فعال بازرگانى آسيا برشمرده مىشده است . « 2 » » در اين مورد نه‌تنها اسناد دفترخانه‌هاى گمركى ، بلكه منابع ادبى آن زمان نيز حاكى از اين مدعاست . « در بصره تجارت با هرمز كه ظروف و امتعه هندى بدانجا مىرسد و بحرين ، قطيف ، لحسا ، ايران ، بغداد و سرتاسر عربستان برقرار است . « 3 » » از اينجا روشن مىشود كه بعضى از تجار ونيزى پايگاه محكمى در هرمز داشته‌اند مثل خانواده استروپنه كه در سال 1583 م . حضور سه تاجر انگليسى در آنجا آنان را خشمگين ساخت . مقامات پرتقالى در ليسبن به آنهايى كه در هرمز بودند اطلاع دادند كه « بايد بسيار مواظب اين افراد و يا افراد مشابه كه از دروازه هرمز وارد آنجا مىشوند باشند چون حفاظت از قلعه هرمز بر عهده آنهاست . « 4 » » همين ونيزيان بودند كه با موفقيت تمام مقامات پرتقالى را براى دستگيرى بازرگانان

--> ( 1 ) - همان ، ص 48 . ( 2 ) - ر . منتران ، " Reglements fiscaux ottomans de la province de Bassora ( 2 c moitie du xVc siecle " در مجلهء JESHO ، جلد 10 ( 1967 م . ) ، ص 226 . ( 3 ) - تيخيرا ، ص 29 . ( 4 ) - از فيليپ دوم اسپانيا به فرماندار هند ، 25 فوريه 1585 م . منقول در تيخيرا ، ص XXViii . و نيز نگاه كنيد به : توتچى